Inayostahili makumbusho

Kutoka kwa iron lung hadi upangaji wa jeni, Mrotarian mpya anajifunza kuhusu urithi wa kisayansi wa polio

by Erin Gartner

11 Nov 2026

Ni mandhari inayovutia sana. Katika kona moja ya makumbusho kuna mashine ya kupumulia ya chuma ya ukubwa wa mtoto, mojawapo ya mitungi mikubwa ya chuma ambayo, katika kilele cha milipuko ya polio ya miaka ya 1940 na 1950, iliwafunika watoto waliopooza hadi shingoni na kulazimisha hewa kuingia kwenye mapafu yao. Mashine hizi zimeelezwa kwa njia ya kutisha kama zilizo kama majeneza, lakini zilikuwa teknolojia ya kimiujiza, zikisaidia maelfu ya watoto kuendelea kupumua kwa mngurumo wa kimashine hadi, katika hali bora zaidi, wagonjwa hao wadogo walipopata nguvu za kutosha katika misuli ya kifua chao ili kupumua wenyewe.

Mashine hiyo — ambayo sasa ni kumbukumbu ya enzi iliyokaribia kusahaulika kabla ya chanjo za polio — ilikuwa sehemu ya maonyesho ya kipekee majira haya ya kiangazi katika Gates Foundation Discovery Center huko Seattle. Yakiwa na jina la Museum of a Polio-Free World, maonyesho hayo yalitoa mwanga kuhusu sayansi na ubunifu ambao umeufikisha ulimwengu kwenye ukingo wa kutokomeza ugonjwa ambao wakati mmoja uliwapooza watu 350,000 kwa mwaka.

Rotary na washirika wake, wakiwemo Gates Foundation, wamepunguza visa vya polio kwa asilimia 99.9, na maonyesho hayo yalitoa taswira ya wakati ujao ambapo polio itakuwa kumbukumbu tu iliyohifadhiwa katika makumbusho na vitabu vya historia.

Kama mwanachama mpya wa Rotary, nilikuwa na hamu ya kutembelea na kujifunza zaidi kuhusu urithi huu. Najua machache kuhusu ugonjwa huu, ambao ulitokomezwa nchini Marekani mwaka 1979, mwaka niliozaliwa. Uzoefu wangu wa pekee wa kweli umekuwa kupitia vitabu vya masomo na filamu za Hollywood. Hata hivyo, katika sehemu nyingine za dunia, si kumbukumbu ya mbali hata kidogo. Polio ya porini bado imeenea katika nchi mbili — Pakistan na Afghanistan — ambapo kuwafikishia watoto chanjo bado ni changamoto.

Nina bahati kutembelea maonyesho haya mwezi Julai, kwa kuwa takriban wanasayansi 90 na wataalamu wa afya ya dunia wako hapa kwa mkutano kuhusu hatua inayofuata katika kutokomeza polio, jambo linaloniwezesha kuwavuta wataalamu pembeni kwa maelezo. Ninapopita katikati yao, mojawapo ya teknolojia mpya zaidi zinazoonyeshwa inanivutia: viraka vya safu ya sindano ndogo. Vinapowekwa kwenye mwili wa mtu, viraka hivyo hutumia mamia hadi maelfu ya vijichomo vidogo kupeleka dawa au chanjo bila maumivu chini tu ya ngozi. Bado havijatumika kwa chanjo za polio, lakini uwezo wake unaonekana wazi.

Iron lung ni miongoni mwa vitu vinavyoonyeshwa katika Kituo cha Ugunduzi cha Gates Foundation.
Shukrani za picha: Erin Gartner

Ili kujifunza zaidi, ninamtafuta Kristen Earle, afisa mwandamizi wa programu katika ukuzaji wa chanjo kwenye Gates Foundation. Anahusika katika majaribio ya kimatibabu ya viraka vya chanjo za surua na rubela nchini Gambia. Miinuko midogo sana kwenye viraka hivyo imetengenezwa kwa au imepakwa aina iliyokaushwa ya chanjo. Sindano hizo ndogo hupenya tabaka la nje la ngozi bila maumivu, na kupeleka chanjo moja kwa moja kwa seli za kinga zilizo chini yake. “Zinafanana na plasta ndogo, zikiwa na kitufe kidogo nyuma kinachoingia kwenye ngozi,” Earle anasema. “Chanjo zozote zilizo kavu huwa thabiti zaidi — ni unga.”

Kwa sababu hiyo, Earle anasema, viraka hivyo vinaweza kukaa bila ubaridi kwa angalau siku tatu, jambo ambalo ni faida kubwa ikilinganishwa na aina nyingine za chanjo. “Hilo lina maana gani, kwa uwezekano,” anasema, “ni kwamba mhudumu wa afya anaweza kuweka viraka hivyo kwenye mkoba na kupanda pikipiki kusafiri hadi kijiji cha mbali.”

Ninapotembea kwenye maonyesho hayo, najiuliza imekuwaje kwa watafiti wa muda mrefu kuona miongo kadhaa ya maendeleo mahali pamoja. “Ni muujiza, kwa kweli,” anasema Dkt. Walt Orenstein, mkurugenzi wa zamani wa U.S. National Immunization Program katika Centers for Disease Control and Prevention. “Watu hawaelewi jinsi ugonjwa wa polio ulivyo mbaya.”

Kwa idadi

1928

Matumizi ya kwanza ya pafu la chuma, katika Hospitali ya Watoto ya Boston

$95 milioni

Zimetengwa kwa ufuatiliaji wa ugonjwa wa polio mwaka 2026

3+

Siku ambazo viraka vya chanjo vinaweza kudumu bila jokofu

Orenstein, ambaye pia alifanya kazi kama mtaalamu wa kutokomeza polio katika Gates Foundation, anasema anakumbuka wazi kupata chanjo yake ya polio alipokuwa mtoto mwaka 1955, wakati sindano hizo zilipoanza kupatikana. Kwake na kwa wengine ambao bado wana kumbukumbu ya ugonjwa huo, kukamilisha "maili ya mwisho" ngumu ya kutokomeza kuna umuhimu wa kibinafsi.

“Hatua ya mwisho ya kutokomeza inahitaji ubunifu endelevu,” anasema Dkt. Ann Marie Kimball, aliyekuwa afisa mwandamizi wa programu wa epidemiolojia na ufuatiliaji katika Gates Foundation. “Sayansi imewaleta mamilioni ya watoto kwenye ukingo wa dunia isiyo na polio, na sayansi itatusaidia kuvuka mstari wa mwisho.”

Kimball, aliyepo hapa leo kama mwakilishi wa Rotary kwa wajumbe waliokusanyika wa Kamati ya Utafiti wa Polio inayotoa mwongozo kwa Global Polio Eradication Initiative, ni mwanachama wa Rotary Club of Bainbridge Island, magharibi kidogo mwa Seattle. Katika hotuba yake kuu, anasisitiza umuhimu wa vilabu vya Rotary duniani kote. “Tuna zaidi ya vilabu mia moja nchini Pakistan,” Kimball anasema. “Vilabu hivyo vimeshirikiana na vilabu vya duniani kote kuleta maji salama Pakistan — sehemu muhimu katika kutokomeza polio.”

Rotarian Ann Marie Kimball, afisa wa zamani mwandamizi wa programu za elimu ya magonjwa na ufuatiliaji katika Gates Foundation, anahutubia mkutano huo.
Kwa hisani ya Gates Foundation

Mbali na polio ya porini inayopatikana Afghanistan na Pakistan, milipuko ya poliovirusi ya aina tofauti bado hutokea, hasa katika sehemu za Afrika. Milipuko hiyo husababishwa na viwango vya chini vya chanjo vinavyowaacha baadhi ya watu katika hatari kwa sababu aina dhaifu ya virusi katika chanjo za kumeza humwagika kwenye mazingira na, katika matukio nadra, huzunguka kwa muda wa kutosha na kuwa hatari.

Moja ya teknolojia zinazoonyeshwa kwenye maonyesho ni ile ya kupunguza milipuko hiyo ya aina tofauti — toleo la kizazi kijacho la chanjo ya kumeza ambamo virusi dhaifu vimefanywa kuwa thabiti zaidi kijenetiki na havina uwezekano mkubwa wa kurejea katika hali hatari hata vinapozunguka baada ya muda katika maeneo yenye kinga ndogo.

Nyuma ya pazia, ufuatiliaji wa magonjwa ni eneo lingine la ubunifu ambalo litakuwa muhimu katika kufikia hatua ya mwisho na kulinda mafanikio yaliyopatikana kwa juhudi kubwa — na si tu katika maabara zilizo mbali na maeneo ya mbele. Moja ya ubunifu huo linaonyeshwa hapa. Kikiwa juu ya meza iliyofunikwa kwa kitambaa cheupe cha kitani, kifaa hicho kinafanana na rimoti ya televisheni iliyopotezwa. “Ni kama maabara ndogo,” anaeleza Isobel Blake, mtaalamu wa epidemiolojia ya magonjwa ya kuambukiza katika Imperial College London.

Kwa kutumia mchakato unaoitwa ugunduzi wa moja kwa moja wa molekuli na mpangilio wa nanopore, kifaa hicho cha kubebeka cha upangaji hubaini nyenzo za kijeni za poliovirusi katika sampuli za kinyesi. Ni cha haraka zaidi kuliko mbinu za jadi ambazo huhitaji sampuli kutumwa kwenye mojawapo ya maabara chache ili kukuza virusi katika utamaduni wa seli, jambo linaloweza kuchukua wiki kadhaa. “Ukifaulu kupunguza muda kwa wiki mbili, hilo lina athari kubwa,” Blake anasema. “Na ni rahisi kupanua matumizi yake. Bado tunaendelea kujifunza kuhusu teknolojia hii, lakini ina uwezo wa kubadilisha kabisa programu.”

Vifaa katika kifaa cha kubebeka cha upangaji wa mfuatano vinavyoweza kubaini vinasaba vya poliovirasi katika sampuli za kinyesi kwa haraka zaidi kuliko mbinu za jadi. — Kifaa cha kubebeka cha upangaji wa mfuatano kinaweza kubaini vinasaba vya poliovirasi katika sampuli za kinyesi kwa haraka zaidi kuliko mbinu za jadi.
Hisani ya picha: Erin Gartner

Wakiwa na taarifa hizo za haraka kuhusu aina na asili ya virusi vilivyochukuliwa sampuli, wapelelezi wa magonjwa wanaweza kusaidia kuanzisha mwitikio wa mlipuko kwa haraka zaidi na ulioelekezwa vyema. Kuna faida nyingine pia zaidi ya polio. “Tunatumia mbinu zinazofanana za upangaji wa vinasaba uliolengwa kugundua virusi vingine kwenye maji taka, yakiwemo magonjwa yanayozuilika kwa chanjo na virusi vyenye uwezo wa kusababisha janga,” anasema Nicholas Grassly, mmoja wa wenzake Blake katika Idara ya Epidemiolojia ya Magonjwa ya Kuambukiza ya Chuo cha Imperial College London.

Kuzuia kunaweza kuwa jambo gumu kuwashawishi watu, Orenstein anakiri, kwa kuwa kazi hiyo kwa kiasi kikubwa haionekani. Maonesho kama haya, hata hivyo, yanawakumbusha watu kilicho hatarini. Baada ya yote, watu wengi, akiwemo mimi, hawajawahi kukutana na mtu mwenye polio. Uzoefu wangu pekee, kama mwandishi wa habari, ulikuwa kuandika taarifa ya kifo mwishoni mwa miaka ya 2000 ya Martha Mason, mwanamke wa North Carolina aliyepooza kwa polio akiwa na umri wa miaka 11 na aliishi sehemu kubwa ya miongo sita iliyofuata akiwa amefungwa zaidi ndani ya iron lung yenye uzito wa pauni 800 na urefu wa futi 7.

Mbele ya iron lung inayoonyeshwa Seattle kuna picha nyeusi na nyeupe iliyopigwa mwaka 1953 katika kilele cha janga la polio nchini Marekani. Safu za iron lung zinawafunika watoto wagonjwa waliolala chali. Baadhi yao wanainamisha vichwa vyao kumtazama mpiga picha, huku wengine wakitazama kwenye vioo vidogo vilivyowekwa juu ya nyuso zao ili waweze kuona pembezoni mwao.

Teknolojia imetufikisha mbali, lakini kufika kwenye mstari wa mwisho kutahitaji azimio na hatua. “Chanjo haziokoi maisha,” Orenstein anasisitiza. “Kuchanjwa ndiko kunakookoa.”

Hadithi hii imechapishwa katika toleo la Novemba 2026 la Rotary magazine.