Malaysia inapiga hatua kuboresha afya ya akili
Dira ya wanachama wa Rotary ya kuwa na nchi inayokumbatia ustawi wa akili inaanza kushamiri kwa msaada wa serikali
by Rose Shilling
21 Jan 2026Picha na Redhu Malek | Michoro na Mike McQuade
Kuna jambo linakosekana katika mandhari pana ya jiji na bahari kutoka madirishani ya hoteli ya ghorofa nyingi nchini Malaysia, ambako mwalimu Kasvini Muniandy anafurahia chakula cha mchana cha bafe pamoja na wanachama wa Rotary.
Hakuna bustani za umma za kutosha katika maeneo ya mijini ya Kisiwa cha Penang kwa watoto kama wanafunzi wake kucheza, anasema, ikiwa ni pamoja na katikati ya minara ya vyumba na safu zenye msongamano za maduka ya chini karibu na hoteli hiyo katika mji wa bandari wa kupendeza na wa kihistoria wa George Town. Kitu kingine kinachokosekana ni muda wa bure wa kukaa na marafiki au familia. Badala yake, watoto wengi huenda moja kwa moja kutoka shuleni hadi vituo vya kidini au vya masomo hadi jioni, wanapokuwa na kazi ya nyumbani, Muniandy anasema.
Anatafakari iwapo hali hizi zinachangia tabia za kuvuruga ambazo wakati mwingine hulazimika kuwaongoza wanafunzi wake kuzishughulikia anapofundisha Kiingereza katika shule ya serikali. “Watoto hawa wa maeneo ya mijini, wengi wao wanaishi katika majengo ya ghorofa nyingi,” anasema Muniandy, mgeni wa Warotari katika chakula cha mchana cha mkutano wa Wilaya ya 3300 unaojumuisha kari ya rendang yenye pilipili nyekundu, kipendwa nchini Malaysia. “Hawana hata fursa ya kwenda kwenye uwanja wa michezo.”
Wasiwasi kama wake unashirikiwa na wengi huku watu katika nchi hiyo ya Kusini Mashariki mwa Asia wakijaribu kuelewa sababu changamani zinazoweza kuchangia ongezeko kubwa la watoto na watu wazima wanaoripoti matatizo ya afya ya akili. Mwelekeo huu unaotia wasiwasi kwa watoto unafanana na hali katika nchi nyingi zinazofuatilia takwimu za kina za afya ya akili, ambako wazazi na maafisa wanaeleza wasiwasi kuhusu athari za kihisia za kila kitu kuanzia mitandao ya kijamii hadi shinikizo la kufaulu shuleni.
Katika miaka ya hivi karibuni, takwimu zinazozorota za Malaysia, zikiwemo ongezeko la vijana wanaojaribu kujiua, zimeshtua wanachama wa Rotary kuchukua hatua, na kusaidia kuanzisha wimbi la mabadiliko nchini Malaysia ili kutanguliza ustawi wa akili. Kazi hii inakuwa urithi wa Rotary nchini humo, ambao bado unaendelea sambamba na dhamira ya serikali ya kubadili utamaduni ili kuunga mkono afya ya akili kwa njia bora zaidi. Katika mkutano wa wilaya, Warotari walieleza wakati wa mapumziko jinsi muungano wa klabu ulivyoanzisha kampeni ya kuondoa unyanyapaa wa kijamii ili watu wajisikie huru zaidi kuzungumzia changamoto zao za afya ya akili na kupata msaada.
“Tuliinua ajenda ya afya ya akili hadi ngazi ya kitaifa,” anasema Bindi Rajasegaran, mwanachama wa Rotary Club of Ipoh Central. Wanachama wanapozungumzia mwanzo wa juhudi hiyo, bila shaka humtaja Rajasegaran na kazi yake pamoja na jinsi alivyowaalika wamsaidie. Kwa kutambua kujitolea kwake kwa dhati, Rotary ilimtaja kuwa mmoja wa People of Action: Champions of Impact wa 2023-24 kwa kuunganisha klabu ili kuleta huduma ya kwanza ya afya ya akili mashuleni. Kwa ufadhili wa ruzuku ya kimataifa ya Rotary Foundation, takriban washauri na walimu 360 wanaofanya kazi na wanafunzi wenye umri wa miaka 13-24 walijifunza mbinu mwaka 2023 za kuzungumza na wanafunzi wenye hali ya afya ya akili na kuwaelekeza kwenye ushauri nasaha, pale panapopatikana, au kwenye rasilimali nyingine kama vile simu za msaada. Ushauri nasaha wa kitaalamu haupatikani kwa urahisi nchini Malaysia, na juhudi ya kitaifa ya kupanua huduma ya kwanza ya kisaikolojia imejengwa juu ya wazo kwamba kama ilivyo kwa huduma ya kwanza ya mwili, mtu yeyote anaweza kujifunza kusikiliza kwa kuunga mkono changamoto za mwingine na kumwelekeza kwenye msaada zaidi.
Kuanza mazungumzo
Na hata mapema zaidi, wanachama wa Rotary wa Malaysia waliunda National Coalition of Mental Wellbeing, ambayo husaidia serikali kutekeleza vipaumbele vya ufadhili wa afya ya akili. Maono yao yamechanua sambamba na kampeni ya serikali ya kuongeza uelewa kuhusu huduma ya afya ya akili — ikiwa na mipango kuanzia mwongozo wa ustawi wa akili kwa wakazi wazee hadi kuzingatia afya ya akili mahali pa kazi. Mashirika mengi yasiyo ya kiserikali, vyuo vikuu, na washauri wa afya ni washirika wa muungano huo.
(Juu kushoto) Wanachama wa Rotary Palani Nadarajan na Sreeganesh Vasudavan wanajiunga na kipindi cha msaada wa kwanza wa kisaikolojia kinachoungwa mkono na Rotary kinachoendeshwa na wataalamu katika Help University. (Juu kulia) Shanthi Thiruchelvam, mmoja wa waandaaji, anaita darasa hilo kuwa limefungua macho. (Chini kulia) Bindi Rajasegaran anawatia moyo wanachama wa Rotary kote Malaysia kuisukuma nchi kuelekea afya bora ya akili. Kwa kujitolea kwake bila kuchoka, Rotary ilimtaja kuwa mmoja wa Watu Wake wa Vitendo.
Kwa Rajasegaran, harakati zilianza baada ya mkwe wake kufariki kwa kujiua, jambo ambalo anasema lilimfanya ajitenge kwa miaka kadhaa kabla hatimaye hajaweza kujaribu kuelewa. “Kadiri nilivyofanya utafiti zaidi, ndivyo nilivyoshangazwa zaidi na hali ya afya ya akili katika nchi yetu,” anasema. “Kwanza, ilikuwa mwiko, haikuzungumzwa. Idadi ya visa vya kujiua na matatizo ya afya ya akili miongoni mwa vijana ilikuwa ya kutisha, na hakuna aliyekuwa akizungumzia hilo.”
Alitambua kwamba utafiti wake wote uliunda tathmini ya jamii, kama zile ambazo wanachama wa Rotary kote duniani hutumia mara kwa mara kuelewa mahitaji ya watu. Ndiyo maana ruzuku ya kimataifa ilijikita katika mafunzo ya afya ya akili kwa walimu na washauri. “Walitaka kujifunza hata zaidi,” Rajasegaran anasema. “Hilo liliamsha hamu yao. Kile walichojua kilikuwa cha juu juu tu, si kwa undani. Na swali kubwa zaidi lilikuwa, Tunaenda wapi?” Sasa wanajua rasilimali zilizopo na jinsi ya kuwasiliana na vikundi vya kijamii, mashirika yasiyo ya faida, na simu za msaada, anasema.
Takriban klabu 12 katika wilaya mbili za Rotary za Malaysia, 3300 na 3310, ziliunga mkono vipindi vya kujifunza, pamoja na mshirika wa kimataifa wa ruzuku hiyo, Wilaya ya 3620, inayohusisha sehemu ya Korea, kwa kutumia ufadhili wa wilaya na wa Rotary Foundation uliokuwa jumla ya dola 49,000. Washauri waliripoti jinsi mafunzo hayo yalivyosaidia kuzuia majaribio ya kujiua au kupunguza mawazo ya kujiua, huku takwimu zikikaguliwa na Wizara ya Elimu, iliyoorodheshwa katika ruzuku hiyo kama mshirika.
Kwa kupata uungwaji mkono wa Wizara ya Afya tangu mwanzo, wanachama wa Rotary walianzisha uhusiano unaowaruhusu kutoa maoni yao kuhusu sera, anasema Rajasegaran, gavana wa zamani wa wilaya na mwanachama wa The Rotary Foundation Cadre of Technical Advisers. Yeye na Rotarian Siti Subaidah Mustaffa, mwenyekiti wa muungano huo, pia wanahudumu katika baraza tofauti la ushauri ambalo waziri wa afya hushauriana nalo kuhusu vipaumbele vya afya ya akili.
Siti Subaidah, mwanachama wa Rotary Club of Central Damansara, anasema kwamba ili kukabiliana na upungufu wa wataalamu wa saikolojia, muungano huo unaandaa watu zaidi kutoa msaada wa awali, wakiwemo polisi, wauguzi, na madaktari wa kawaida ambao watu huwaona mara nyingi zaidi. “Tunataka sana kukuza uwezo wetu ili tuwe kituo bora cha huduma ya kwanza ya kisaikolojia,” anasema.
Wanachama wa Rotary wanataka kubadili hali hii
- Nchini Malaysia, kiwango cha matatizo ya afya ya akili kiliongezeka mara mbili katika kipindi cha miaka minne miongoni mwa watoto wa umri wa miaka 5 hadi 15, na kufikia takriban mtoto 1 kati ya 6 kufikia 2023, kulingana na serikali.
- Kiwango cha msongo wa mawazo miongoni mwa watu wazima waliofanyiwa utafiti kilikuwa takriban 5%, takwimu nyingine iliyoongezeka mara mbili kutoka kiwango cha miaka minne iliyotangulia.
Mbinu: Ili kupima ustawi wa akili wa watoto, utafiti wa kitaifa wa afya wa Malaysia uliwaomba wazazi au walezi wengine kukusanya majibu kutoka kwa watoto wao kuhusu afya yao ya kijamii na kihisia katika mwezi uliotangulia, ikiwa ni pamoja na kama mtoto alikuwa amedhulumiwa, mara nyingi alikuwa na milipuko ya hasira, au alikuwa na angalau rafiki mmoja wa karibu. Watoto waliokuwa na viwango vya juu vya changamoto walihesabiwa kuwa na matatizo ya afya ya akili.
Hitaji la kampuni za bima ya afya kugharamia huduma za afya ya akili pia limejitokeza katika mikutano ya muungano. Lakini athari kwa malipo ya bima itakuwa wasiwasi mkubwa huku serikali ikijaribu kudhibiti ongezeko kubwa la hivi karibuni, Rajasegaran anasema.
Wanachama wa Rotary tayari walisaidia kushinikiza moja ya mabadiliko muhimu zaidi ya sera katika miaka ya karibuni: Jaribio la kujiua si uhalifu tena nchini Malaysia — hatua muhimu katika kupunguza unyanyapaa na vikwazo vinavyowazuia watu kutafuta msaada. Warotari walitumia uhusiano wao kuwafikia watu serikalini na kuandaa kikao cha uhamasishaji kwa wabunge, ambao walipiga kura mwaka 2023 kuidhinisha kufutwa kwa sheria hiyo. “Huo ulikuwa ushindi mkubwa kwetu,” Rajasegaran anasema. “Sasa, kwa utetezi wetu wote, watu wanaanza kuzungumza kuhusu afya ya akili.”
Muungano unapanua kampeni yake ili kuwafikia makundi mengi, ikiwa ni pamoja na kuwapa watu wasio na makazi wenye changamoto za afya ya akili fursa ya kuzungumza na washauri nasaha au wajitolea wengine wa muungano mara moja kwa mwezi wakati wa ugawaji wa chakula katika makazi ya Kuala Lumpur. Na mtoa huduma wa mfuko wa pensheni kwa wafanyakazi wa umma nchini Malaysia umeomba muungano kuandaa chaguo la mtandaoni au la ana kwa ana ambapo wakazi wazee wanaweza kutafuta ushauri wa afya ya akili kutoka kwa wataalamu, Rajasegaran anasema.
Vipindi vya mafunzo vinajumuisha igizo la kuigiza kuhusu kuzungumza na watu wenye changamoto za afya ya akili.
Vilabu vya Rotary vinatoa mafunzo
Wanachama wa Malaysia ni miongoni mwa wale wanaoongoza Rotary katika kukumbatia dhana za huduma ya kwanza ya kisaikolojia huku aina hii ya mafunzo ikienea duniani kote. Vilabu vya Rotary katika sehemu nyingi za dunia vimetoa vipindi vya kujifunza huduma ya kwanza ya afya ya akili, mara nyingi vikigharamia yote au sehemu ya gharama, kwa wanachama wa Rotary na wafanyakazi kutoka shule au taasisi nyingine. Kozi nyingi zinazofadhiliwa na vilabu vya Rotary hutumia mtaala wa Mental Health First Aid uliobuniwa miaka 25 iliyopita na wanandoa nchini Australia ambao walikuja kuwa Rotarians.
Sambamba na juhudi za kitaifa, vilabu vya Rotary vya Malaysia vinaendelea kushirikiana kuandaa mafunzo ya huduma ya kwanza ya kisaikolojia kwa wafanyakazi wa shule yanayotumia moduli za mafunzo zilizoundwa na idara ya saikolojia ya Help University mjini Kuala Lumpur. Shanthi Thiruchelvam, mwanachama wa Rotary Club of Klang Valley, alihudhuria kikao katika shule hiyo mwaka jana kilichodhaminiwa na klabu yake pamoja na nyingine tatu kwa takriban washauri 60 na wahadhiri kutoka vyuo vikuu. Alivutiwa sana.
Kati ya nyakati za uchangamfu zilizochochea tabasamu na vipindi vya faraja ya kweli katika mazoezi ya kuigiza majukumu, washauri walirekodi uchunguzi wao kuhusu hali hizo na kupokezana kipaza sauti kushiriki mawazo yao. Thiruchelvam alijifunza kwamba anahitaji “kuangalia, kusikiliza, na kuunganisha,” yaani kumwangalia kwa makini mtu anayeeleza changamoto na kutambua lugha ya mwili, kusikiliza kwa dhati bila kuingiza maoni yake, na muhimu zaidi, kuwaunganisha na maeneo ambako wanaweza kutafuta msaada zaidi. “Hakuna afya bila afya ya akili,” anasema. “Mimi binafsi nilijifunza mengi sana. Ilikuwa funzo kubwa sana.”
Kuelewa tofauti za mila za kitamaduni — makabila makubwa zaidi nchini Malaysia ni Wamalay, Wachina, na Wahindi — ni muhimu ili kuwafikia watu kutoka familia ambazo kwa vizazi vingi zimekwepa kukubali kwamba nyanya alikuwa na mfadhaiko, au mjomba alipata hali ya afya ya akili baada ya kufiwa na mpendwa, Thiruchelvam anasema. “Mada hii haikuwa mazungumzo katika familia,” anasema. “Hatuwezi tena kutumia vipimo hivyo.”
Katika vipindi vya huduma ya kwanza, wanafunzi wa shahada ya uzamili waliigiza hali zenye msongo ambazo zinaweza kuathiri afya ya akili ya mtu: kufeli mtihani, kupoteza kazi, kuomboleza kifo cha mpendwa. Mahendran Daniel, wa Rotary Club of Melawati, anasema yeye na wale waliokuwa wanajiandaa kutoa huduma ya kwanza waliguswa sana na uigizaji halisi wa wakufunzi. “Kwa kweli walikuwa wanatetemeka, wakitikisika, wakilia, na kuwa na milipuko ya hasira,” anasema. Washauri walisema walithamini nafasi ya kufanya mazoezi ya jinsi ambavyo wangeweza kuitikia katika hali hizo.
Katika Help University, sehemu kubwa ya kazi ya Rotarian Dhanesh Balakrishnan ni kuhakikisha ustawi wa wanafunzi kama mkuu wa maisha na ustawi wa wanafunzi, kwa hivyo kufanya kazi na wataalamu wa chuo hicho kutoa mafunzo ya huduma ya kwanza ya kisaikolojia ni jambo linalofaa kwa kawaida. Kwa upande mwingine, anawaunganisha wawakilishi wa vyuo vikuu na viongozi wa muungano wa kitaifa na serikali, ikiwemo katika Wizara ya Vijana na Michezo, ili kutoa utaalamu wa afya ya akili. “Maono yangu ni, Nitawafikiaje wadau wengi iwezekanavyo ili kuimarisha ustawi wa akili nchini?” anasema. “Ninajaribu kuunganisha mambo.”
(Kushoto) Dhanesh Balakrishnan anaunganisha vilabu vya Rotary na wataalamu wa afya ya akili kutoka chuo kikuu ambako yeye ni mkuu wa ustawi. Klabu yake ilijifunza huduma ya kwanza ya kisaikolojia ili kuwasaidia wanachama kuwalea vijana kwa ufanisi zaidi. (Kulia) Rotarian Mahendran Daniel anasema kampeni za uhamasishaji zinawaandaa Wamalaysia kukubali wazo kwamba huenda wakahitaji huduma ya afya ya akili.
Klabu yake, Rotary Club of Bukit Kiara Sunrise, ilitoa mafunzo ya huduma ya kwanza ya kisaikolojia kwa wanachama kwa sababu kundi hilo limeendesha programu ya ushauri kwa miaka mingi kwa watoto wenye umri wa miaka 15 hadi 19 wanapojiandaa na masomo zaidi baada ya kuhitimu. Warotari wanaweza kuwasaidia vijana hao kupata ushauri wa afya ya akili wa gharama nafuu iwapo watauhitaji, na mafunzo ya huduma ya kwanza yalikuwa mfano mmoja wa jinsi wanachama wanavyojifunza kuhusu mada mbalimbali ili kukuza ujuzi wao wa ushauri. “Hiyo ni ngazi nyingine ya kujifunza kwao ili kuwaongoza wanaoshauriwa wao kwa ufanisi zaidi,” Balakrishnan anasema.
Walimu wa baadaye wanaokamilisha masomo ya kiwango cha chuo kikuu katika Taasisi za Elimu ya Ualimu za serikali hupata mafunzo fulani ya saikolojia ya mtoto katika kozi yao ya ufundishaji, anasema Letchumi Ramachandran, mwalimu mstaafu wa taasisi hiyo. “Baadhi ya wanafunzi huja kwetu sisi walimu — wanajisikia huru kuzungumza kuhusu mahusiano, kuzungumza kuhusu familia, masuala ya nyumbani,” anasema Ramachandran, mwanachama wa Rotary Club of Tanjong Bungah huko Penang. Katika kozi ya kujifunza kuwafundisha watu wazima, walimu hao wanaopata mafunzo hupata pia elimu fulani ya saikolojia inayosaidia katika mahusiano yenye tija na wazazi na msongo wowote wa kazi wanaoweza kuhisi, anasema.
Katika miaka miwili ya kufundisha vijana katika shule binafsi ya kimataifa ya sekondari nchini Malaysia, Yevonne Patrick anasema aliona wanafunzi wawili wenye dalili za michubuko ya kujikata mikononi mwao kutokana na kujidhuru, walipovaa mashati yenye mikono mifupi zaidi katika darasa la mazoezi ya viungo badala ya sare zao. Alilegeza baadhi ya sheria kwa wanafunzi hawa, kwa uelewa wa mkuu wa shule, ili kupata muda wa kusikiliza kilichokuwa kinawasumbua na kuwaelekeza kwa mshauri wa shule.
Akiwa na shahada ya saikolojia, Patrick aliongeza ujuzi wake wa jinsi ya kuitikia katika aina hii ya hali ya kutia wasiwasi kwa kuchukua kozi ya huduma ya kwanza ya kisaikolojia miaka michache mapema. Somo kuu alilolibeba ni jinsi ya kuwasiliana na wanafunzi kwa huruma na bila kuwahukumu, akikumbuka kwamba yale wanayopitia yanaweza kuchangia tabia yao ya wakati mwingine kuwa ngumu kudhibiti, hata ya ukosefu wa adabu. “Hilo hujenga ukaribu na inakuwa rahisi zaidi kuzungumza nao,” anasema.
Mhudumu wa kwanza wa kisaikolojia wa baadaye na mwalimu wake
Juhudi zinazoendelea
Vilabu vya Rotary nchini Malaysia vimeendesha kampeni za uhamasishaji, vikikuza kaulimbiu kama “Ni sawa kutokuwa sawa,” na mijadala ya mtandaoni wakati wa janga ili watu washiriki uzoefu wao wa afya ya akili na wahisi uungwaji mkono wa kikundi. Daniel, mmoja wa waandaaji wa Rotarian, anasema lengo kubwa zaidi nyuma ya juhudi zote za kielimu za vilabu ni kuwaandaa watu wakubali wazo kwamba huenda wakahitaji msaada wa kitaalamu. Bila utayari huo, anasema, watu wengi nchini Malaysia wangepuuza mara moja pendekezo la kumuona mshauri — au wangekasirika kwa sababu ya pendekezo hilo — na kuendelea kuteseka kimya kimya. “Lazima uanze na uhamasishaji kabla ya kukubali,” anasema.
Anagusia mada zinazofanana pia anaposaidia vilabu kukua kwa kueleza furaha ya Rotary katika jukumu lake kama mwenyekiti wa wilaya wa ushirikishaji wa wanachama. Ana wasiwasi kwamba Wamalaysia wameacha shughuli nyingi za msingi. “Kujifungia chumbani hakutasaidia,” anasema. “Lazima uwe nje. Lazima uwe na kijani, hewa, maji, miti, mchanga wa ufukweni, udongo — yote hayo yanakurudishia aina ya mambo yanayokujenga upya.”
Rotarian wanajivunia maendeleo yaliyopatikana wanapoona watu zaidi wakizungumza kuhusu afya ya akili, lakini wanajua kuwa juhudi za kuifanya huduma ya afya ya akili ikubalike kwa kawaida bado zina safari ndefu.
“Kushughulikia changamoto za afya ya akili si jambo rahisi,” Rajasegaran anasema. “Ni jambo linaloendelea. Lazima uendelee kulifanya.”
Ili kuimarisha juhudi za kitaifa ambazo Rotarian wamechochea, viongozi wa wilaya wanahimiza vilabu kuchukua mbinu zao wenyewe za kukuza afya ya akili, na kuifanya kuwa kipaumbele kila wakati, si tu siku ya uhamasishaji (au mwezi) inapofika kwenye kalenda. Thiruchelvam, mmoja wa Rotarian walioandaa mafunzo ya huduma ya kwanza ya kisaikolojia, anatoa changamoto hii: “Afya ya akili ni ya kila siku, watu wangu. Huna haja ya kusubiri kufanya jambo mara moja kwa mwaka. Hebu tushughulikie hapa na sasa.”
Hadithi hii ilichapishwa awali katika toleo la Januari 2026 la jarida la Rotary.